Het Zonne-archetype in de kunst - door Marc van Delft

6/ Van Gogh en het Zonne-archetype in de kunst en de architectuur / Van Gogh, and the Sun-archetype in art and achitecture

Zie onderaan voor meer informatie over de zeven Planeten-archetypen in samenhang met de kunstgeschiedenisperioden.

'De aardappeleters' van Van Gogh [niet echt mijn favoriete kunst overigens] is interessant aangezien het de 1e periode van Van Gogh representeert. Het is verwant met de Haagse school in zijn duister realisme. Van Gogh voelde zich betrokken met de armoede en de kommer en kwel van de arbeidersklasse. Men kan het oeuvre van van Gogh met een symfonie vergelijken die van de duisternis [van Saturnus, ofwel de invloed van het materialisme van de Ahrimanische invloed die sterk in de 19e eeuwse kunst van het realisme naar voren kwam] naar licht [de Zonnekracht in de mens] voert, ofwel van dood naar opstanding....

Van Gogh’s zaaier, een typische ‘Zonnestemming’… Mijns inziens het meest typerende voorbeeld van Van Goghs 2e periode, toen hij in Zuid-Frankrijk leefde, waarin de opstanding van de zonnekracht uit de dood en de duisternis van de eerste periode ervaarbaar is.

Van Goghs olijfbomen, een ander voorbeeld van de zuidelijke Zonnestemming... De ietwat ruwe, woeste schilderwijze van Van Gogh, en de enorme kracht die eruit spreekt, de snelheid en impulsiviteit waarmee hij het op het doek bracht wijst verder ook op een Marciale karakteristiek, hij was dan ook Ram van sterrenbeeld, roodharig, driftig, cholerisch en vurig van aard. Het mediterrane klimaat zou ik ook een 'Marsklimaat' willen noemen, wat men bemerkt aan de woeste, grillige vormen van de bomen, zoals ook deze olijfbomen, de vele struiken en doornstruiken, eiken en de vele verwoestende bosbranden, en natuurlijk de vurige volksaard van de mediterrane volkeren....

Wat een beweging ! De wereld is een en al beweging, Van Gogh laat hier de zinderende krachten zien van de wereldenergie die door de dingen stroomt… [wellicht ook als Marskarakteristiek op te vatten...] Niet alleen betekent de opstanding van licht in zijn 2e periode de gang van dood naar opstanding, van duisternis naar licht, maar ook van kille verstarring naar beweging.... Men kan ook zeggen: Indien de mensheid de weg terugvindt naar de lichtwereld, de geestelijke wereld, komt men ook in een wereld die een en al beweging en energie is, immers: warmte en vuur is energie, kracht, leven en beweging, en kou en vaste materie is stilstand, zwakte, verstarring en dood....

Cypress and star

Voor dit schilderij geldt hetzelfde: Alles is in beweging, is trilling, is zindering....

Red vineyards
Het enige schilderij wat van Gogh ooit heeft verkocht... De rode vuurkleur van Mars en de gouden zon aan de hemel...

Hetzelfde geldt voor dit zelfportret..... Alsof de vlammen uit zijn hoofd slaan...

Palmen zijn door hun vrolijke, stralende Zonnevorm en door hun voorkomen in zonnige, zuidelijke streken de typische zonnebomen. Verder is dit schilderij ook nog eens geel getint, de typische Zonnekleur, en we zien een zonnig wit gebouw in de verte. Kortom, een schilderij met een typische vrolijke, stralende, zonnesfeer, met de wuivende, deinende palmen....

Dit schilderij heeft nu een Zonnesfeer in optima forma. We zien de Leeuw, het Zonnedier, die zich stort op de Zonnewagen van Hellas, de zonnegod, voortgetrokken door de Zonnepaarden, en achter de wagenmenner, Phaeton, een stralende goud-gele zon! Uit dit schilderij spettert een enorme dynamiek. Dit combineerde ik bv. met het A-groot-slot van Bachus et Ariadne van Roussel, een uitbarsting van licht, kracht en energie!

De Zon is de heerser over sterrenbeeld Leeuw, dat drukt Joffra hier duidelijk uit, en ook het feit dat het hart het Zonne-orgaan is, het hart van de Leeuw is de stralende zon! Overal de kleur geel, goudgeel, een mediterraan goudgeel woestijnlandschap, Zonnebloemen, Hercules, de Zonne-ingewijdde die de Leeuw verslaat, aan de bovenrand een soort Barok-illustraties, want de barokkunst is bij uitstek 'Leeuw-kunst'... Dit plaatje past perfect bij bv. het slot van Bruckners 7e symfonie, in het krachtige en stralende, verzengende E groot, de Leeuw-toonsoort...

Toen ik in 1981 in Athene was ervoer ik het bezoek aan de Acropolis met haar spierwitte, in de verzengende stralende zomerzon oogverblindende witte tempels en de strakblauwe luchten als een soort 'lichtextase', een 'lichtvervoering'. Aan de Griekse tempelvormen in witte steen kan je goed een soort zonne-gevoel ervaren... De hele stad was wit, ook alle huisjes. En de tempel staat als een machtig zonnecentrum op de heuvel in de stad....

Het Joodse volk leefde in de verwachting van de Messias, die als een verlosser in dit volk geboren zou worden. Ook vele andere volkeren en religies verwachtten de komst van een Verlosser, zoals de Perzen, de Kelten, de Grieken. De Perzen verwachtten inderdaad dat Ahura Mazdao, de Zonnegod, de God van het Licht op aarde zou komen en zich met de mensheid zou verbinden. De wijzen uit het Oosten [o.a. Perzi?] kwamen daarom ook naar Bethlehem toen Jezus werd geboren om hem te eren. Alles in het Joodse volk stond in dienst van de verwachting van de komst van de Messias.

Jerusalem kan men daarom ook zien als het wereld-zonne-centrum, het hart van de wereld, waar de Zonnegod zich met de mensheid zou verbinden... De Joden vereerden een wezen dat de 'Ik-ben-de-Ik-ben' werd genoemd, het Goddelijke Ik in de mens representerend. De Joden mochten geen beelden meer maken, dat wil zeggen: Ze moesten het goddelijke niet meer buiten zichzelf in de wereld ervaren, maar binnen in zichzelf, in de stem van het geweten.... Vandaar dat de muziek, die men sterk binnen in zichzelf ervaart en wat bij uitstek de Zonnekunst is [van Apollo, de Zonnegod, die het snarenspel bracht] zo'n belangrijke rol speelde bij de oude Joden...

Na zijn dood op Golgotha verbond het kosmische Zonne-Christus-Licht-wezen zich met de aarde en de mensheid. Dat maakte het mogelijk dat de mensen de Goddelijke kern, de Godsvonk, hun Hoger IK, voortaan niet meer buiten zichzelf in de Zonnesfeer aanbaden, maar dat binnen in de ziel van de mens dit goddelijke licht, deze Godsvonk tot ontwaken kon komen. In de astrologie staat dan ook de Zon in de horoscoop voor het IK, [staat bv. de Zon in Ram, dan zegt men: 'Ik Ben een Ram...]. Men kan de komst van Christus op aarde vergelijken met de volwassenwording van de individuele mens waardoor het IK in de mens tot ontwaken komt [incarneert in het lichaam], vandaar dat de Zonnefase de leeftijd vanaf het 21e is, de volwassenheid.
In Voor-christelijke tijden was de mensheid nog ruw en meedogenloos. Door de komst van Christus, en het ontwaken van de stem van het geweten, van het Goddelijke in de mens zelf kon nu een tijd aanbreken waarbij het langzamerhand steeds meer mogelijk zou worden dat de mensen vanuit mildheid en liefde met elkaar om zouden gaan.
De Zonnegod Apollo was ook de brenger van het innerlijke evenwicht van het Zonne-Ik, van beschaving. Zijn muzen brachten de cultuur en de kunsten. Boven zijn tempel stond dan ook: 'Ken uzelve', en: 'Niets in overdaad'...

In de voorchristelijke tijden werd het Goddelijke buiten de mens in de natuur vereerd, in het heilige woud bv. De eerste tempels hadden nog maar weinig binnenruimte, zoals de pyramides. In de Griekse tempels zien we een overgang van buiten naar binnen. Pas in de na-christelijke tijd zien we dat de binnenruimte van de kerk belangrijk wordt, en men daar het ontmoeting met het Goddelijke nastreeft. Het gebouw is altijd het symbool voor het lichaam geweest, en het vertoeven binnen IN het gebouw symboliseert dat de ziel, het IK , door de komst van Christus op aarde nu binnen in het lichaam beleefd kan worden. Belangrijk was daarom ook de muziek bij de eredienst.

In de Noordelijke Gotiek ervaar je meer een duistere Saturnusstemming, maar in de Romaanse kerkbouw met haar ronde bogen en witte kleuren kan je vaak nog meer de Zonnestemming ervaren die ook nog in de architectuur van de Oude Grieken en Romeinen ervaarbaar was, en wat ook meer kenmerkend is voor veel Zuid-europese , meer klassiek georiënteerde architectuur.

Ook in dit soort feestelijke, Goudkleurige interieurs, met ronde bogen [rond is een zonnevorm volgens Mellie Uyldert..] kan je de Zonnestemming ervaren die we ook in veel Romaanse kerken kunnen beleven.....

Dit Zonnige element kan je ook goed aan veel Russische, slavische en Byzanthijnse kerkbouw-architectuur ervaren, de witte kleur, de gouden daken en koepels, de feestelijke veelkleurigheid. Het is alles meer stralend en vrolijk als onze meer duistere Gotiek...

Zie dit nader uitgewerkt en beschreven in het menu over de kerkbouw van West naar Oost, van Gotiek naar Russisch Orthodox...

Een antroposofisch schilderij met een typische Zonnestemming. De kleur geel en Goudgeel en wit is typerend voor de stralende Zonnestemming. Michael is ook de Zonne-aartsengel, de strijder en voorvechter voor de Zonnegod Christus in de hemelse strijd tegen de machten der duisternis, de draak van 'het beest in de mens'...
In de muziekpraktijk wordt de heroïsche toonsoort D groot vaak met Michael in verband gebracht, denk daarbij bv. aan het slot van Beethovens 9e symfonie, Bruckners 3e symfonie, of de vele grootse, stralende en krachtige Gloria's, Hosanna's, Et Ressurexits, Magnificats en Hallelujahs uit de Missen / Requiems van Bach, Beethoven, Mozart, Britten, en de oratoria van Händel.
Michael wordt overal ter wereld als de belangrijkste aartsengel vereerd.
In de Middeleeuwen verscheen hij meerdere keren in de droom van een abt. Michael gaf hem de opdracht om op een rots in zee, aan de Normandische kust, een kerk voor hem te bouwen, dat werd de beroemde 'Mont st. Michel'.

De Sint Michaelsberg werd in de Middeleeuwen de meest bezochte bedevaartplaats. Wie het eens zelf in werkelijkheid heeft mogen meemaken om deze machtige rots met de kathedraal die triomfantelijk, gelijk een heroïsche overwinnaar op de bergtop staat, in werkelijkheid te aanschouwen, terwijl hij vanaf het land naderend het schiereiland langzaam naderbij komt, weet dat dit een grootse topervaring is waar maar weinig aan kan tippen. Ik moest denken aan het verrijzen van de machtige kathedraal uit de golven van de oceaan zoals Debussy dat heeft verbeeld in 'Le chathedrale engloutie'. Een plek waar men werkelijk de grootsheid van de heroïsche aartsengel als apocalyptische strijder tegen de machten der duisternis kan ervaren...

Wat betreft de Zonnesfeer, hier meer op een verfijnde en verinnerlijkte manier, de gouden straling die uitgaat van een Zonne-ingewijdde.... Als muziek zou men bv. kunnen denken aan de E-dur-aria uit Mozarts Zauberflöte, als de verheven, wijze Zonne-ingewijdde Zarastro zingt: 'In diesen Heilgen Hallen kennt mann die rache nicht', of men kan ook aan het E-groot-slot van het 3e deel van Bruckners 9e symfonie denken, of bv. het 2e deel van Schuberts 8e symfonie in E dur...

Ook het werkelijk mogen aanschouwen van Chambord was een onvergetelijke topervaring!

Het in de zomerzon stralend witte gebouw, met haar honderden torentjes, die gelijk zonnestralen, jubelend omhoog torenen is een echt Zonnegebouw!

De St. Pieter in Rome te betreden was evenzeer een onvergetelijke topervaring! Het gebouw is z? onmetelijk groot van binnen, en indrukwekkend, dat het overweldigend is. De Barok-kunst is een echte koninklijke Zonne-Leeuwkunst, door het vele Goud en de stralende zonnevormen van de kerkaltaren. Vooral de stralende gouden zon met de heilige geest, de duif, het altaar in de st. Pieter is geweldig, vooral als de Zon erdoorheen schijnt!

Versailles, het paleis van de Zonnekoning moest ook de macht en de grootsheid van Lodewijk XIV uitdrukken, wat men ook wel goed kan zien aan deze voorzijde met al haar gouden kleuren.....

Dit klooster ligt machtig op een berg, maar van binnen wordt men ook de overweldigende goudglans van deze pracht en praal gewaar, ook een echt Zonne-leeuw-interieur...

In de 18e eeuw kwam de veel soberder klassieke Neo-palladionistische architectuur in zwang. In de het nagestreefde evenwicht kan men iets van het Zonne-archetype ervaren in de zin van het streven naar evenwicht en harmonie, naar een Appolinische, evenwichtige beschaving. Het zijn ook de typische vormen voor veel concertzalen, zoals ons concertgebouw, waar men de lier van Appolo op het dak kan zien !

Die beschreven harmonie [& evenwicht] kan men vooral sterk ervaren aan de binnenzijde van het Panthéon te Parijs...

In dit gebouw ziet men behalve de klassieke tempelvormen ook nog een gouden koepel!

De leeuwenbrug in Budapest; De Leeuw als koninklijk Zonnedier treft men vaak aan op plaatsen van macht, eer en aanzien zoals koninklijke paleizen, wapenschilden, poorten, hekken, als de gouden Leeuw ed. Ook op deze majestueuze brug houden zij de wacht, of denk aan Travalgar-square in Londen...

Hieronder een schema die iets laat zien van mijn visie op de kunst- en muziekgeschiedenis in samenhang met de planeten-archetypen, zoals ik dat op deze website en in mijn cursussen 'De Beeldentaal van de kunst' en 'Kunst- en Muziekgeschiedenis'* naar voren breng:
_____________________________________________________________________________

Het gaat hier om de 1e 7 eeuwen van het 5e na-atlantische cultuurtijdperk, het zg. Bewustzijns-ziele-tijdperk dat volgens Rudolf Steiner in het jaar 1413 begint, maar wat zich al in de Late Middeleeuwen, de Gotische periode [rond 1200] begint voor te bereiden.
In mijn visie wordt iedere eeuw min of meer sterk gekleurd door een planeten-karakter en alles wat daarmee samenhangt. [natuurlijk zijn er lange overgangsperiodes]

stijlperiode:    Gothiek/         Renais- Barok      Klassi- Roman-   Moder-   Post-
                        Vroeg-          sance                   cisme    tiek           nisme    moder-
                     renaissance                                                                          nisme ?

karakter: streng verheven groots zonnig passie humor dromerig
ascetisch koninklijk deftig harmonieus gevoel speels mysterieus

heersende/zich geestelijke adel      grooton-     burgerij    burgers volk          volk,
emanciperende stand        koning  dernemers   onderne-  kunste- midden-     vrouwen
klasse:                                          (koning)       mers        naars       stand       jeugd etc.

staatsvorm(en): theocratie  aristo-   absolu-   republiek    republiek  demo-    socialis-
                    cratie    tisme                                    cratie     tische
                                                                                         verzorgingsstaat

dominerende architec-   beeld-        schilder-    muziek    poezie en danskunst    levenskunst
kunstvorm:     tuur      houwkunst   kunst en  (absoluut)   literatuur   tv. cinema   karmakunst
                   kathedraal   standbeeld reliëfkunst [symfonie] theater,    reclame         kunst in
                                                                                         drama   commerciële   dienst
                                                                                                       muziek         v.h. leven

Bijvoorbeeld: Dom van   Michel-   Rembrand    Mozart       Novalis     Nijinsky        levenskunste-
Keulen     angelo      Barokinte-  Beethoven   Wagner    Michael        naar, de taak
                                 rieur                            Brontë    Jackson     van iedere mens

typerende   kerk-    hofmuziek    ceremoniële   concert-   salonmuziek Jazz, pop   therapetische
muziek-     muziek koormuziek muziek &      muziek,     lied, lyrisch volksmu-   muziek, gebruiks-
genres: missen   madrigalen   opera, ora-   symfonie,   pianostuk,   ziek, expe- muziek, impro-
             motetten ceremoni-   torium, con- sonate,     symfonisch    rimentele     visatorische mu-
                            ?le muziek   certen voor   kamer-     gedicht, mu- muziek       ziek, New age
                           canzona's     academiën    muziek,    ziekdrama      dansmu-    muziek
                           hofdansen                        komische [Wagner]     ziek, mtv
                                                                   opera

________________________________________________________________________________

* In de cursus 'Kunst- en muziekgeschiedenis' veelal zonder theoretische uitleg over de planeten-archetypen, omdat dit een meer algemene cursus is, die ook geschikt is voor mensen zonder interesse in-. of kennis van astrologische symboliek of astrologische archetypen, en spirituele- dan wel antroposofische interessen.

** -Overigens, in mijn visie begint een nieuwe 'eeuw' niet rond een --00 jaartal, maar over het algemeen wordt een nieuwe tijdgeest merkbaar tussen --10 en --20.
De 20e eeuw begon bv. na de 1e wereldoorlog, na 1918. Rond 1900 zaten we nog midden in de nabloei van de Romantische periode.
De 'nieuwe eeuw' begint meestal na een grote politieke omwenteling.
Bv. : 1413: Eerste ontdekkingsreis van Hendrik de zeevaarder, opbloei van de kunsten in Italië; Rond 1510: Magelhaes maakt de eerste wereldreis, de Azteken en Inka's worden door de Spanjaarden verslagen; 1618: Uitbraak 30-jarige oorlog; 1713: Vrede van Utrecht, 1715: Lodewijk de 14e sterft, begin van de Verlichting; 1814: Weens congres, hervorming van Europa, 1815: Napoleon definitief verslagen bij Waterloo; 1917: Russische revolutie en inmenging VS in de 1e wereldoorlog, einde supermacht van Engeland, alle keizerrijken zijn ten val gebracht, totale hervorming van Europa;
Op dit moment leven wij dus nog midden in het Modernisme van de 20e eeuw.
Tussen 2010 en 2020 zal een grote omwenteling plaatsvinden waarna de nieuwe eeuw kan beginnen met een geheel andere tijdsgeest.

Mercurius    Buik           begeerte   Libido           willen       kind
                   ledematen beweging speelsheid
Maan           geslacht     driften      onderbewuste        klein kind

Saturnustype: Ascetische wijsgeer, kamergeleerde, monnik, onderzoeker
Strenge moralist, integer tot op het bot, religie, wetenschap, trouw, jaloezie

Jupitertype: Wijze leider, koning, orde, wetten, beschaving, verheven
Autoritair, arrogant, hoogmoedig, hoopvol, logisch denken, hoge heren

Marstype: Doener, willer, strijder, ondernemer, held, stoere macho
Toorn, daadkracht, grote mond, ijzeren wil, leger, standvastig, moedig

Zonnetype: Stralend charisma, vriend, redder in nood, held, evenwichtig
gerechtigheid, traagheid, modelburger, zonnig, vrolijk, de gelijke, de broeder

Venustype: Verliefde kunstenaarsziel, het mooie meisje, passie, verlangen
lief, gulzig, gevoelsextremen, schoonheid, mystiek, ontvangend, kunstzin

Mercuriustype: Speels, vlot, snel, humor, beweeglijk, nieuwsgierig, flitsend
snel associatief denken, intelligentie, dans, sport, hebzucht, uitgekookt, charme

Maantype: Dagdromer, passieve levensgenieter, stemmingswisselingen, lust
wellust, voorzichtigheid, libido, sex, eten-drinken, luieren, grillig, meeloper