CURSUS:
Muzikale archetypen in de toonsoorten
Toonsoorten, intervallen en melodietypen en hun betekenis voor de kunstmuziek
(Planetenkrachten in de muziek)
Data: De
2 zaterdagen van 12 & 19
mei 2018.
Tijd: 10.00 uur inloop, 10.30 uur begin - tot 18 uur (uitloop mogelijk)
Door: Marc van Delft (componist & muziektheoreticus)
Plaats: Riouwstraat 1, - het Elisabeth Vreedehuis.
[kabinet, 1e etage]
Kosten: 2x 40 euro;
Maaltijden: De
maaltijden en consumpties zijn op eigen kosten te verkrijgen bij 'de serre', de
lunchroom die bij de het Vreedehuis hoort.
Deadline: Men heeft de tijd tot maandag 7 mei om zich aan te
melden, daarna wordt beslist of de cursus al dan niet door zal gaan. Er is uit
gegaan van een minimale hoeveelheid van 5 aanmeldingen om de cursus te laten
doorgaan.
Aanmelding bij: Marc van Delft, marcvandelft@gmail.com
Telefoon: 070-3459306
NB: Deze cursus is
speciaal op twee hele dagen georganiseerd zodat mensen van ver weg buiten Den
Haag de mogelijkheid hebben om de cursus bij te wonen en maar twee keer de reis
hoeven maken.
Meer info over de cursus:
Het gaat om een cursus met auditieve muziekvoorbeelden over de toonsoorten in
samenhang met de tonen ofwel de intervallen van de toonladder van C en de
‘Planetenkrachten’* ofwel de archetypische stemmingen in de muziek in samenhang
met de toonsoorten en de intervallen en hun psychologische werking.
In de praktijk blijkt dat het beluisteren van deze muziekvoorbeelden altijd
een groot genoegen is, ten eerste al omdat het prachtige muziek is, en verder is
het erg grappig en frappant om alle overeenkomsten tussen stukken in dezelfde
toonsoort zo op een rijtje te horen! Dan wordt ook heel duidelijk beleefbaar hoe
belangrijk, wezenlijk en essentieel de toonsoorten zijn, en dat de componisten
in diepste wezen zich eigenlijk bijna altijd laten inspireren door de toonsoort.
Men kan ook zeggen dat wie deze cursus nooit heeft
gevolgd eigenlijk niets begrijpt van het diepere wezen van muziek, en niet in
staat is om muziek goed te spelen of te dirigeren. (ik kan heel veel voorbeelden
geven van totale misinterpretaties door beroemde dirigenten vanwege een totaal
onbegrip voor het wezen der toonsoorten!)
Indeling van de 1e dag - 12 mei 2018 [de
geschatte tijden]:
10.00-10.30 uur inloop, koffie, thee, betaling etc.
10.30-11.00 uur: Kennismakingsrondje
11.00-11.45 uur: Algemene inleiding over de toonsoorten
11.45-12.00 uur: Koffiepauze
12.00-12.45 uur: Vervolg algemene inleiding over de toonsoorten
12.45-13.45 uur: Lunch
13.45-14.45 uur: De toonsoort C
14.45-15.00 uur: Koffiepauze
15.00-16.00 uur: De toonsoort D
16.15-16.30 uur: Pauze
16.30-17.30 uur: De toonsoort E
17.30-18.00 uur: Uitloop, nagesprek, afsluiting, afscheid
Indeling van de 2e dag - 19 mei 2018 [de
geschatte tijden]:
10.00-10.30 uur inloop, koffie, thee, betaling etc.
10.30-11.00 uur: Terugblik en samenvatting van de eerdere dag
11.00-12.00 uur: De toonsoort F groot
12.00-12.15 uur: Pauze
12.15-13.15 uur: De toonsoort G [1e helft]
13.15-14.15 uur: Lunchpauze
14.15-1500 uur: De toonsoort G [2e helft]
15.00-15.15 uur: Koffiepauze
15.15-16.15 uur: De toonsoort A
16.15-16.30 uur: Pauze
16.30-17.30 uur: De toonsoort B
17.30-18.00 uur: Uitloop, nagesprek, afsluiting, afscheid
Meer info over de cursus:
De zeven tonen van de diatonische toonladder
hangen samen met de zeven planeten, en wel in dezelfde volgorde als de zeven
weekdagen en de volgorde van de kosmische evolutie. Daarvan afgeleid horen daar
2x 7 intervallen bij.
Ook wordt aandacht besteed aan de samenhang van de toonsoorten met de
dierenriem, c.q. het jaarverloop.
Nadere uitleg met frappante muziekvoorbeelden.**
-----------------------------------------------------------------
* Laat
je niet afschrikken door de term ‘planetenkrachten’; het gaat niet om iets
zweverigs maar om archetypische en zeer herkenbare stemmingen in de muziek zoals
mysterieus-nachtelijk, speels-humoristisch, romantisch-lieflijk, stralend-zonnig,
heroïsch, strijdvaardig, plechtig, majestueus, mystiek,
onverbiddelijk-noodlottig etc. - Wel heeft de cursus een antroposofische
achtergrond, maar de benadering is vooral FENOMENOLOGISCH!
-----------------------------------------------------------------------
Bereikbaarheid met het Openbaar Vervoer:
Lijn 1 vanaf HS en lijn 24 vanaf CS.
====================================================
** Naar aanleiding van deze cursus op 8 juli 2014 deed Imke Jelle van Dam,
collega-componist en leider van het Nederlands Eurithmie impresariaat hiervan
verslag.
Hieronder is zijn verslag te lezen:
===============================
De toonsoort als wezenlijk element in de muziek
Op dinsdag 8 juni om kwart over zes opgestaan om vanuit Zwolle met het openbaar
vervoer naar het cursusadres in Den Haag te reizen. Klokslag tien uur arriveerde
ik als eerste bezoeker en werd verwelkomd door Marc van Delft, componist en
muziektheoreticus. Het thema van de dagcursus was ‘Muzikale archetypen in de
toonsoorten’, met nadruk op de planetenkrachten in de muziek.
Er waren tien deelnemers: drie vrouwen en zeven mannen.
In de voorstellingsronde vertelde iedereen over muzikale achtergrond en
interesse. Als laatste Marc van Delft, die een jeugdervaring deelde: een
beukenbos had een onuitwisbare indruk op hem gemaakt. Hij kreeg op school een
boekje in handen waarin de boomsoorten in relatie met de zeven planeten werd
beschreven. Hij las het met rode oortjes! En hij kreeg de schok der herkenning
toen hij over zijn lievelingsboom de beuk las, omdat hij in het saturnuskarakter
van de beuk ook zijn eigen karakter herkende.
Door latere studie leerde hij de samenhang kennen met de toonladder, de dagen in
de week en de kosmische evolutiefasen (van Saturnus tot Vulcanus), zoals door
Rudolf Steiner beschreven in de Wetenschap van de geheimen van de ziel.
Zeer toepasselijk werd begonnen met de toonsoort C, die samenhangt met de
planeet Mars; dinsdag, in het Frans Mardi of te wel Marsdag. In de talloze
muziekvoorbeelden, die door Marc werden aangedragen, wees hij op de hamerende
grondtoon, kenmerkend voor de C, ook als bevestigende aarde-toon.
Uitgangspunt was eigenlijk de toonlader van C: De C staat voor de aarde, en
opstijgend ondergaan we een ontstoffelijking van de muziek wat zijn hoogtepunt
bereikt in de B, de meest hemelse toon en toonsoort. De B staat voor ‘Man’s
highest aspirations’, en de C voor ‘His earth bound nature’.
Door opeenvolgende korte muziekfragmenten van verschillende componisten te
beluisteren kon fenomenologisch de wetmatigheden worden beleefd.
Later op de dag werden uitgebreid achtereenvolgens de toonsoorten D, E, F, G, A
en B toegelicht en van vele muziekvoorbeelden voorzien, samenhangend met
Mercurius, Jupiter, Venus, Saturnus, Zon en Maan.
Af en toe maakte Marc ook een verwijzing naar een dierenriemteken en een
jaargetijde.
Als voorbeeld de toonsoort A, die vanuit planetenoogpunt staat voor de zon, waar
het dierenriemteken Kreeft doorheen straalt en waarmee het begin van de zomer
wordt gemarkeerd.
De toonsoort A staat voor zomerse muziek, zoals het eerste deel van de
Italiaanse symfonie van Mendelsohn. Marc liet zeer veel stukken horen die in A
groot staan en die allen verwijzen naar ‘het zonnige zuiden’: Italië, Spanje,
Griekenland, Roemenië etc.
De verlaagde toonsoort As kan als een verzacht, innerlijk stralen worden
beleefd.
Marc wees er meermaals op dat de visie om de toonsoorten met de dierenriem in
verband te brengen vaak niet zo evident is, de planetenstemming is veel
duidelijker beleefbaar.
Zo hangen E groot en -klein en Es groot en -klein respectievelijk samen met
Leeuw, Stier, Steenbok en Weegschaal, wat maar moeilijk beleefbaar is, maar al
deze 4 toonsoorten hebben heel duidelijk een plechtige en verheven
Jupiter-stemming, en ook in de boeken van Beckh en Oberkogler staat voor elk van
deze toonsoorten het woord ‘Weihevoll’. En ‘Weihevoll’ (plechtig, gewijd,
verheven) is nu bij uitstek typerend voor de Jupiter-stemming!
Marc van Delft wees erop dat vele componisten hun eerste grote werk, en zeker
hun eerste symfonieën in de toonsoort C schreven. (Beethoven, Bruckner, Brahms,
Dvorack, Berlioz, Bizet, Grieg, Wagner)
Dan volgden soms muziekwerken in D om zich later aan de toonsoort E(s) te wagen.
(Beethoven!)
De gang C-D-E bracht hij (ook) in verband met Goede Vrijdag, Stille zaterdag en
Paaszondag, oftewel het opstandingsthema, waarvan hij enkele muziekvoorbeelden
gaf, waaronder het ‘Et ressurexit’ (Hij is opgestaan op de derde dag) uit
Bruckners derde mis, in ‘de derde toonsoort’ E groot, bij uitstek de ‘opstandingstoonsoort’.
Dit C-D-E-motief keert bij Bruckner vaak terug, zoals ook in het Te Deum.
In veel stukken in E en Es vinden we dit ‘opstandingsmotief’, zoals ‘de Grote
poort van Kiew’ van Moussorgsky, het slot van Nielsens 5e symfonie, het slot van
het ‘Veni creator’ van Szymanowsky etc. (of het werk eindigt op de terts in de
melodie)
Vanuit de dierenriem bekeken staat C dur voor de eerste toonsoort van de Ram,
staande voor het begin, de geboorte. D klein staat voor de laatste toonsoort,
die van de Vissen, van het einde en de dood. (zie bv. de eerste en laatste
prelude van Chopin!!)
Met betrekking tot D mineur vertelde hij daarom – met enige humor – dat het een
gevaarlijke toonsoort is. Voor diverse componisten betrof het hun laatste vaak
onvoltooid gebleven werk, waarbij het Requiem van Mozart wellicht het meest tot
de verbeelding spreekt. (Bruckners 9e symfonie (onvoltooid), Bach’s ‘Kunst der
Fuge’ (onvoltooid) en Schumann’s 4e symfonie (hierna werd
Schumann krankzinnig en overleed in een gesticht)...)
De cursus maakte duidelijk dat je beweeglijk moet denken en luisteren.
Bv. de G, beleefd als priem vanuit de toon G, maar ook als de kwint vanuit de
toon C .
Alles kan vanuit een andere invalshoek worden beschouwd, waardoor verschillende
toonsoorten bijvoorbeeld met de Christus of met de dood in verband kunnen worden
gebracht.
Veel passeerde de revue, zoals de revolutionaire stap die door Beethoven werd
gemaakt in zijn negende symfonie door de muziek te beginnen met een lange
liggende toon, die voor het oerbegin staat (verwijzend naar het oude saturnus…)
en navolging kreeg bij Bruckner, Debussy, Ravel en vooral veel (modernistische)
componisten in de twintigste eeuw, zoals Schönberg, Ligeti, Penderecky, Scelsi,
Feldman, Bruynel, met name ook in de elektronische muziek, de pop-muziek (bv.
Enigma) en de meditatieve New Age muziek en de minimal music / Nieuwe Eenvoud (Pärt,
Gorecky, Ten Holt, etc.).
Er werd veel geboden en er viel veel te beluisteren.
Gelukkig kregen we een overzicht op twee A-viertjes mee en is er o.a. het
compacte naslagwerk Planetentonen en de kosmische evolutie (inclusief CD met
muziekvoorbeelden), geschreven door Marc van Delft. (naast meerdere andere
boekjes met CD’s over de toonsoorten)
De afsluiting was gepland om 18.00 uur, maar helaas lukte het niet om alles voor
die tijd af te krijgen. De toonsoort B moest toen nog behandeld worden. Vanwege
een andere afspraak in Den Haag (en omdat ik daarna ook weer terug naar Zwolle
moest) heb ik toch maar afscheid genomen.
Terugkijkend op de dag kan ik concluderen dat Marc van Delft veel kennis van
zaken heeft.
Er valt zoveel te vertellen en te beleven dat één dag voor alle toonsoorten
eigenlijk veel te kort is.
Niet onvermeld mag blijven de uitstekende verzorging van de lunch met ondermeer
een ouderwetse oma’s soep!
Imke Jelle van Dam
==================================