Romantische landschapsschilderkunst en de 'gothic' Saturnusstemming / romantic landscapes

3/ Romantische landschapsschilderkunst, Caspar David Friedrich, Schinkel, Turner e.a. en o.a. de 'gothic' Saturnus-stemming [van de Neogotiek] / Romantic landscapes

Caspar David Friedrich, 'Der Morgen' / 'The Morning', 1820-21;
Caspar David Friedrichs magnificent atmospherical romantic landscapes…
Caspar David Friedrichs nevelige bergen…
Dit is mijns inziens de romantische landschapsschilderkunst op zijn best…..

Friedrich’s cross and kathedral in the mountains…
Caspar David Friedrich: 'Kreuz im Gebirge, 1812;

Friedrichs kruis en kathedraal in de bergen, is wel een typisch archetypische ‘saturnusstemming’… [Friedrich werd geboren: 5 september 1774]

Friedrich: Sea and ships…
Friedrichs zee en schepen en een prachtige zonsondergang….

Friedrich, moon rising at sea..
Caspar David Friedrich: Mondaufgang am Meer, 1822;

Wellicht een romantische Maanstemming, de maansopgang aan zee van Friedrich. Dat past bijvoorbeeld goed bij het begin van Mendelssohns Hebriden-ouverture [staat in B klein, de B is de Maantoon].

Caspar David Friedrich: The cross in the mountains.
Caspar David Friedrich: Das Kreuz im Gebirge / Tetchener Altar, 1807-08. Ook weer de mystieke Saturnus-thematiek van bergen, rotsen en naaldbomen.....

A graveyard of Caspar David Friedrich: The abbey in the oakforest....
Caspar David Friedrich: Abtei im Eichwald, 1808-10;

In dit schilderij van Caspar David Friedrich vinden we meer een lugubere Saturnus - stemming, de kale winterse bomen met hun griezelige, grillige vormen, een kerkhof met een gotische ruïne, en het onheilspellende en verblindende tegenlicht van de bovenste helft van het schilderij zijn karakteristiek...

Caspar David Friedrich, Graveyard in the snow
Caspar David Friedrich, het kerkhof in de sneeuw.

Wederom een typische lugubere Saturnusstemming... Dit meesterwerk is overigens tijdens [de bombardementen van de] 2e wereldoorlog verwoest, zodat we er alleen maar een zwartwitfoto van hebben. Een droevig voorbeeld van de desastreuze rampzalige verwoestingen die dankzij deze oorlog zijn aangericht. Niet alleen oneindig menselijk leed, verwoeste cultuursteden en waardevolle architectuur is verloren gegaan, maar wij en de generaties na ons zullen nooit meer weten hoe dit prachtige en fascinerende schilderij er in werkelijkheid in kleur heeft uitgezien.....

Caspar David Friedrich: The sisters on the Söller, 1820
Caspar David Friedrich: De Schwester auf dem Söller, 1820;
[behoeft dit sfeervolle schilderij enig commentaar...????]

Ook weer een typische lugubere Saturnusstemming, in die zin dat men aan de kale bomen en hun kale takken het skeletachtige van de winter ervaart, de afwezigheid van de levende groene bladeren, de bruine, donkere kleur, de grillige en kronkelige vormen... Het zijn ook typerende landschappen die geschikte decors zijn voor griezelfilms bv. ....

Dit keer niet een gotische, maar een klassieke ruïne. Over het algemeen ervaar je aan de gotiek meer een Saturnus-stemming, klassieke tempels [als ze wit zijn en in de zomerzon schitteren...] kunnen eerder een meer zonnige sfeer vertonen, maar het behelst hier een ruïne in het schemerduister van de avond, en ruïnes verbind je toch over het algemeen met het oude, met verval, ouderdom, zoals ook bij Willink, waar men de typische Saturnus-sfeer vindt, daar treffen we immers bijna uitsluitend klassieke ruïnes aan. Niet zozeer de vormen zelf, maar het oude, het verval verbind je met het Saturnale aangezien Chronos de God van de tijd ook voor dood en ouderdom staat. Hij is immers 'The bringer of Old Age' bij Holst in 'The Planets'....

Caspar David Friedrich: Nebel / Nevel, 1807;
Fascinerend, zoals uit het niets plotseling de contouren van een schip uit de mysterieuze nevels op lijken te doemen...

Caspar David Friedrich
Een wat vriendelijker, maar zomers romantisch landschap...

De ijszee. Ook weer typerend voor Saturnus, want Saturnus hangt samen met noordelijke streken, met winter, sneeuw en ijs. Saturnus is heerser over Steenbok en Waterman, de koude wintermaanden als alles bevroren is en de knieën en gewrichten [organen van Steenbok en Saturnus] kraken en pijn doen... De noordelijke volkeren die in deze klimaatzone leven hebben ook vaak een typisch 'Satnrnus-karakter', zoals de Scandinaviërs, de Finnen, de Russen [Slavische melancholie]... Ze zijn vaak naar binnen gekeerd, melancholiek, ook wel streng en integer, etc. Denk daarbij bv. aan de 4e symfonie van Sibelius....

Caspar David Friedrich: Two men, looking at the moon, 1819-20;
Zwei Männer im Betrachtung des Mondes;

Een typische geheimzinnige romantische Maanstemming. Past bv. perfect bij het begin van Schuberts 8e symfonie in B klein, de Maantoonsoort...

CDF: Wreck in icesea, 1798
Wrack [Schiff] im Eismeer, 1798
Zijn we nu echt op de Noordpool?

CDF: Wanderer above the Sea of Fog, 1818
Wandelaar boven de zee van wolken, 1818.

Een archetypisch saturnus-beeld, de eenzame wandelaar op een bergtop kijkt neer in de diepte zoals een Steenbok op eenzame hoogten. Saturnus is de heerser over Steenbok....

On the sailingboat / Auf dem Segler, 1819
In de verte doemen vanuit de nevels de gotische torens op....

Moon rising at sea / Mondaufgang am Meer, 1821
Een maan-achtige avondstemming...

The evening 'Der Abend / De avond, 1820-21
Fascinerend, dat zonlicht achter de boomstammen....

In dit schilderij is Friedrich wellicht het meest verwant aan Turner, qua vervaging. Het gaat hier ook om het effect van de vervreemding. De eenzame mens tegenover de over machtige en overweldigende natuur... Dit schilderij stond bv. hoog in aanzien bij de 20e eeuwse Surrealisten...

Een weer wat meer vriendelijker landschap, mar met toch overal geheimzinnig opstijgende nevels... Zoiets vermocht ik ooit in werkelijkheid eens te mogen zien, 's morgens heel vroeg, vanuit de trein in Schotland, rijdend door de Schotse bergen, met de gestalten van edelherten in de nevels.....

Karl Friedrich Schinkel : Gotischer Dom am Wasser, 1823, Dome Gothic near the water.

Deze machtige kathedraal van Schinkel is een van mijn lievelingsschilderijen! Wat zou ik ervoor geven om dit bouwwerk eens in werkelijkheid te mogen aanschouwen! Het hangt als poster bij mij aan de muur, en ik kreeg eens iemand op bezoek die persé wilde weten waar dit gebouw stond! ... Maar helaas, pindakaas, het bestaat niet echt, het is een romantisch fantasiegebouw! Maar wellicht wel de ultieme kathedraal van je dromen! ... Zoiets is natuurlijk te mooi om waar te zijn.... Natuurlijk ook weer en typische Saturnus-stemming, maar door de grootsheid past het weer perfect bij het slot van het 1e deel uit Bruckners 9e symfonie, of bv. de climax uit de doorwerking van Beethovens 9e symfonie, het 1e deel... Of bv. het begin van Carmina Burana van Orff [allemaal in d klein...] ... Maar 2 van de torens lijken ook op een middeleeuws kasteel, zodat het gebouw tegelijkertijd ook iets van Jupiter-achtige koninklijkheid vertoont.... [Schinkel werd op 13 maart 1781 geboren]

Ook weer een typisch sfeervol romantisch schilderij in de schemering, een Maan- / Saturnusstemming, past bv. perfect bij het begin van het coda uit het 1e deel van Bruckners 9e symfonie....

Dit typerende schilderij mocht ik in werkelijkheid aanschouwen in een Berlijns museum; Het past bv. prachtig bij de Neogotische D-klein-muziek van Bruckners 3e symfonie, 1e deel, 1e thema bv., de climax of het slot van het 1e deel....

Deze prachtige gotische kathedraal in de schemering past bv. prachtig bij de aanvang van Bruckners 3e symfonie..

Ook Turner is als voorloper van het Impressionisme en de antroposofische schilderkunst [beïnvloed door Goethe’s kleurenleer…] een zeer belangrijke schilder….

Turner werd in de 18e eeuw geboren, de tijd van de 18e eeuwse zonnige en naar klassiek evenwicht en harmonie strevende esthetiek. In het oeuvre van Turner zien we een ontwikkeling van deze meer heldere nuchterheid [tijd van het Rationalisme] van de meer klassieke 18e eeuwse schilderkunst naar de Pre-Impressionistische droomachtige vervaging van zijn late, typisch Romantische stijl. [de typische Maanstemming...] Hierboven een schilderij meer in de typische 18e eeuwse sfeer.

In dit schilderij ziet men al een overgang naar de Romantiek, maar het heeft toch nog meer de evenwichtigheid en de vriendelijke zorgeloosheid van de heldere, zonnige esthetiek van de 18e eeuwse kunst. [het zonnetje schijnt helder...!]

Alhoewel dit schilderij erg op het vorige lijkt [klassieke tempelvormen en in het midden een waterloop], zien we hier al veel meer de kenmerken van de opdoemende Romantiek: het mysterieuze, het duistere, het vreemde licht [de zon is verduisterd...?], het vage, droomachtige van de Maan-stemming en het duistere van de saturnus-stemming....

Turner: Warkworth castle, Northumberland
Dit schilderij lijkt me ook een overgang van de 18e - naar de 19e eeuwse esthetiek.

Turner, Buttermere lake with part of Cromack water, Cumberland, a shower, 1798
Met een schilderij als dit zitten we al midden in de mysterieuze sferen van de romantische esthetiek....

Met een schilderij als dit, van een ietwat dreigend berglandschap, zitten we al een beetje in de de saturnale sfeer van Caspar David Friedrich, denk ik....

Ook een overgangsvorm. Gothische ruïnes zijn, evenals bij Friedrich, een typisch romantisch 'gothic' thema, maar de herleving van de interesse in de Gotiek ontstond al aan het eind van de 18e eeuw. Vanuit Engeland kwam ook daadwerkelijk de beweging van de Neogotiek en daar ontstond ook de 'gothic novel' [bv. 'Wuthering heights' van Bronté]. Men had daar ook veel gotische ruines, die men bij voorkeur als decor voor gothic novels zag... Maar aan de lichte en heldere stijl ziet men dat men qua vormgeving hier toch nog in de vrolijke 18e eeuwse sfeer vertoeft....

St. Erasmus in Bishop Islip's Chapels, 1796
St. Erasmus in de kapel van bisschop Islip, 1796

Een Gotische kerk, een van de weinige echte 'gothic' plaatjes van Turner....
En wat voor een! Onbeschrijflijk mooi! Hier zitten we al helemaal in de Romantische sfeer.... En toch stamt dit schilderij al uit de 18e eeuw! Daaraan kan je wel zien dat in Engeland al vroeg de belangstelling voor de Gotiek weer opkwam...

The Fighting 'Temmeraire', tugged to her Last Berth to be broken op, 1838
Met dit zeegezicht komen we al een beetje in de schemeringsfeer...

The Seinemouth
Dit zeegezicht gaat nog een stap verder in de richting van Romantische vervaging...

Een voorbeeld van de latere, echte Romantische stijl van Turner. Mendelssohn heeft dezelfde plek, Fingals cave, uitgebeeld in zijn Hebriden-ouverture. Het is een grot in de Schotse zee met enorme 5- en 6-hoekige basaltblokken, die in deze grot op een soort orgelpijpen van een machtige kathedraal lijken.... Dit schilderij zou goed kunnen passen bij het begin van de Hebriden-ouverture van Mendelssohn, wat in dezelfde periode [de vroeg-romantiek] ontstond. Dit werk begint en eindigt in de toonsoort B klein. De B is de Maantoon. B klein is vaak een typische toonsoort met een archetypische Maanstemming: we vinden daarin het waterige, atmosferische, het nevelige, mistige, de zee, het droomachtige ook vaak... Hier ziet men een verband tussen de Maanstemming van Mendelssohns Hebriden-ouverture met dit soort van schilderijen. In deze Ouverture vinden we ook al een soort Pre-Impressionistische stemming, wat goed bij de late Turner past... Het zijn schilderijen met de Maan-droom-stemming van het Impressionisme, waarvan Turner de voorloper was...

Ook typisch voor de Romantiek, de uitbeelding van de overweldigende en angstaanjagende dramatiek van een vulkaanuitbarsting, want de Romantiek is de periode van gevoelsuitersten.

Turner, The Burning of the House of Lords and Commons, 1835
Voor dit schilderij geldt natuurlijk hetzelfde als voor het schilderij van de Vesuvius.

Turner, The Burning of the Houses of Lords and Commons
De brand van het Hoger- en Lagerhuis, 16 oktober 1834, 1835

Aan deze afbeelding kan men wel zien hoeveel verschil er kan zijn in de kwaliteit en hoedanigheid van reproducties. De kleuren zijn totaal anders, de vuurzee was in het vorige schilderij meer geel/oranje, in dit schilderij oranje/rood, wat bij de dramatiek van een rampzalige vuur zee natuurlijk veel effectiever is....
Na het verbranden van het oude Londense parlementsgebouw heeft men trouwens op die plek een van de beroemdste Neogotische gebouwen van de wereld neer kunnen zetten, het huidige Londense parlementsgebouw...

Dit schilderij combineerde ik met de Ouverture ´De Vliegende Hollander´ van Wagner, overigens ongeveer in dezelfde tijd ontstaan, een dreigend en dramatisch muziekstuk wat de angst en verschrikking uitbeeldt die de ontmoeting tijdens een storm op zee opwekt met het onheilspellende spookschip....
Wagners meesterlijke Ouverture staat in de Vissentoonsoort D klein...

Voor dit schilderij geldt hetzelfde als voor het bovenstaande. We zitten hier natuurlijk al midden in de Pre-Impressionistische vormgeving van de Late Turner, maar de dramatiek die we ook zagen in de Vesuvius-uitbarsting en de vuurzee in Londen is toch nog wel typerend voor de emotionaliteit van de Romantiek. Dat soort onderwerpen zouden we vermoedelijk in de verstilde natuurtaferelen van Monet niet zo gauw aantreffen....

Over het algemeen worden de schilders van de Haagse school [evenals Turner dus] gezien als voorlopers van het Impressionisme...
Mesdag werd geboren op 23 februari, en had dus sterrenbeeld Vissen in zijn Zon, wat wellicht zijn fascinatie voor de zee en voor schepen e.d. goed kan verklaren....

Over het algemeen vind ik de schilderijen uit de Haagse school erg somber, maar de schitterende zeegezichten van 'mijn buurman' Mesdag [zijn museum is bij mij om de hoek...] vind ik toch wel erg fraai... Het Haagse gemeentemuseum heeft een fraaie collectie ervan laten zien.

Een voorbeeld van het soort schilderijen waar Friedrich, Turner en Mesdag voorlopers van waren... Zie verder in het aparte submenu over Monet en het Impressionisme.

Hieronder een schema die iets laat zien van mijn visie op de kunst- en muziekgeschiedenis in samenhang met de planeten-archetypen, zoals ik dat op deze website en in mijn cursussen 'De Beeldentaal van de kunst' en 'Kunst- en Muziekgeschiedenis'* naar voren breng:
_____________________________________________________________________________

Het gaat hier om de 1e 7 eeuwen van het 5e na-atlantische cultuurtijdperk, het zg. Bewustzijns-ziele-tijdperk dat volgens Rudolf Steiner in het jaar 1413 begint, maar wat zich al in de Late Middeleeuwen, de Gotische periode [rond 1200] begint voor te bereiden.
In mijn visie wordt iedere eeuw min of meer sterk gekleurd door een planeten-karakter en alles wat daarmee samenhangt. [natuurlijk zijn er lange overgangsperiodes]

stijlperiode:    Gothiek/         Renais- Barok      Klassi- Roman-   Moder-   Post-
                        Vroeg-          sance                   cisme    tiek           nisme    moder-
                     renaissance                                                                          nisme ?

karakter: streng verheven groots zonnig passie humor dromerig
ascetisch koninklijk deftig harmonieus gevoel speels mysterieus

heersende/zich geestelijke adel      grooton-     burgerij    burgers volk          volk,
emanciperende stand        koning  dernemers   onderne-  kunste- midden-     vrouwen
klasse:                                          (koning)       mers        naars       stand       jeugd etc.

staatsvorm(en): theocratie  aristo-   absolu-   republiek    republiek  demo-    socialis-
                    cratie    tisme                                    cratie     tische
                                                                                         verzorgingsstaat

dominerende architec-   beeld-        schilder-    muziek    poezie en danskunst    levenskunst
kunstvorm:     tuur      houwkunst   kunst en  (absoluut)   literatuur   tv. cinema   karmakunst
                   kathedraal   standbeeld reliëfkunst [symfonie] theater,    reclame         kunst in
                                                                                         drama   commerciële   dienst
                                                                                                       muziek         v.h. leven

Bijvoorbeeld: Dom van   Michel-   Rembrand    Mozart       Novalis     Nijinsky        levenskunste-
Keulen     angelo      Barokinte-  Beethoven   Wagner    Michael        naar, de taak
                                 rieur                            Bronté    Jackson     van iedere mens

typerende   kerk-    hofmuziek    ceremoniële   concert-   salonmuziek Jazz, pop   therapetische
muziek-     muziek koormuziek muziek &      muziek,     lied, lyrisch volksmu-   muziek, gebruiks-
genres: missen   madrigalen   opera, ora-   symfonie,   pianostuk,   ziek, expe- muziek, impro-
             motetten ceremoni-   torium, con- sonate,     symfonisch    rimentele     visatorische mu-
                            ële muziek   certen voor   kamer-     gedicht, mu- muziek       ziek, New age
                           canzona's     academiën    muziek,    ziekdrama      dansmu-    muziek
                           hofdansen                        komische [Wagner]     ziek, mtv
                                                                   opera

________________________________________________________________________________

* In de cursus 'Kunst- en muziekgeschiedenis' veelal zonder theoretische uitleg over de planeten-archetypen, omdat dit een meer algemene cursus is, die ook geschikt is voor mensen zonder interesse in-. of kennis van astrologische symboliek of astrologische archetypen, en spirituele- dan wel antroposofische interessen.

** -Overigens, in mijn visie begint een nieuwe 'eeuw' niet rond een --00 jaartal, maar over het algemeen wordt een nieuwe tijdgeest merkbaar tussen --10 en --20.
De 20e eeuw begon bv. na de 1e wereldoorlog, na 1918. Rond 1900 zaten we nog midden in de nabloei van de Romantische periode.
De 'nieuwe eeuw' begint meestal na een grote politieke omwenteling.
Bv. : 1413: Eerste ontdekkingsreis van Hendrik de zeevaarder, opbloei van de kunsten in Italië; Rond 1510: Magelhaes maakt de eerste wereldreis, de Azteken en Inka's worden door de Spanjaarden verslagen; 1618: Uitbraak 30-jarige oorlog; 1713: Vrede van Utrecht, 1715: Lodewijk de 14e sterft, begin van de Verlichting; 1814: Weens congres, hervorming van Europa, 1815: Napoleon definitief verslagen bij Waterloo; 1917: Russische revolutie en inmenging VS in de 1e wereldoorlog, einde supermacht van Engeland, alle keizerrijken zijn ten val gebracht, totale hervorming van Europa;
Op dit moment leven wij dus nog midden in het Modernisme van de 20e eeuw.
Tussen 2010 en 2020 zal een grote omwenteling plaatsvinden waarna de nieuwe eeuw kan beginnen met een geheel andere tijdsgeest.

Mercurius    Buik           begeerte   Libido           willen       kind
                   ledematen beweging speelsheid
Maan           geslacht     driften      onderbewuste        klein kind

Saturnustype: Ascetische wijsgeer, kamergeleerde, monnik, onderzoeker
Strenge moralist, integer tot op het bot, religie, wetenschap, trouw, jaloezie

Jupitertype: Wijze leider, koning, orde, wetten, beschaving, verheven
Autoritair, arrogant, hoogmoedig, hoopvol, logisch denken, hoge heren

Marstype: Doener, willer, strijder, ondernemer, held, stoere macho
Toorn, daadkracht, grote mond, ijzeren wil, leger, standvastig, moedig

Zonnetype: Stralend charisma, vriend, redder in nood, held, evenwichtig
gerechtigheid, traagheid, modelburger, zonnig, vrolijk, de gelijke, de broeder

Venustype: Verliefde kunstenaarsziel, het mooie meisje, passie, verlangen
lief, gulzig, gevoelsextremen, schoonheid, mystiek, ontvangend, kunstzin

Mercuriustype: Speels, vlot, snel, humor, beweeglijk, nieuwsgierig, flitsend
snel associatief denken, intelligentie, dans, sport, hebzucht, uitgekookt, charme

Maantype: Dagdromer, passieve levensgenieter, stemmingswisselingen, lust
wellust, voorzichtigheid, libido, sex, eten-drinken, luieren, grillig, meeloper