15/ Expressionisme, Franz Marc, Surrealisme [Maan], Futurisme [Mars] / Expressionism, Franz Marc, Surrealisme, Futurism
Terug naar het menu favoriete kunst
naar het volgende menu [16: Saturnale kunst in het Modernisme]
Zie onderaan voor meer informatie over de zeven planetaire archetypen en de
kunstgeschiedenisperioden.
Het Expressionisme en haar voorgeschiedenis
In het Expressionisme drukt de kunstenaar iets
uit van de irrationele laag van zijn onderbewustzijn waar de meest elementaire
angsten en driften verborgen zijn...
We zijn hier a.h.w. in de 'Maanlaag' van de
wereld van de dromen en nachtmerries, maar hier vinden we ook de meest
elementaire laag van de overlevingsdrift, die uit de 'hel' van het
onderbewustzijn, als een nachtmerrie opstijgt.
We zijn hier in de sfeer van de psycho-analyse. In de Maanlaag van
het allerkleinste kind in ons komen we in de sfeer van de pure levensangst, en
van de verborgen trauma's uit onze allervroegste jeugd. Via de psycho-analyse
kunnen we deze uit het onderbewustzijn omhoog halen. Vaak worden we dan
geconfronteerd met de meest extreme traumatische negatieve gevoelens die we ons
maar kunnen voorstellen. Deze zielelaag is de 'Hel' in de mens...
Vroeger was deze laag verborgen voor het bewustzijn van de mens, maar in de 20e
eeuw ging de mensheid 'over de drempel' en kreeg inzicht in 'het beest' in de
mens, in zijn duistere schaduw, zijn boze dubbelganger, en kon dit dan ook in de
kunst gaan uitdrukken.
De hel is eigenlijk een allegorie van het onderbewustzijn in de mens. Waar 'het beest' van de puur dierlijke driften leeft, een volkomen redeloze, irrationele wereld van blinde haat, woede en angst... Jeroen Bos heeft in zijn bekende griezelschilderijen al iets van deze wereld proberen uit te drukken...
Saturnus vormt een polaritiet met de Maan. Saturnus is het hoogste in de mens, het goddelijke, het geweten, zijn verbinding met de goddelijke wereld. In de Gotiek, de Saturnus-periode, zien we dan ook vaak dat in deze kunst de Maan-Saturnus polariteit wordt aangeduid, namelijk: Door de Saturnuslaag van ons geweten kunnen we ons ook bewust worden van de Maanlaag in ons, waar het op pure egoistische lustbevrediging gerichte beest / kind / de baby in ons leeft... Vanuit de Saturnuslaag kunnen we naar die maanlaag in ons gaan kijken vanuit een zondig schuldbesef....
Hans Memling, het laatste oordeel. [Gothiek]
In ieder mens leeft zowel de heilige, God [Saturnus] als de zondaar en de duivel [Maan]. De Saturnus in ons is ook de stem van ons geweten die een streng oordeel uitspreekt over de slechte en egoïstische neigingen in ons. In die Maanlaag leven wij eigenlijk in een soort hel van brandende begeerten, woede, haat geilheid, angst en verschrikkingen, zoals de rechterkant van het schilderij laat zien....
Hans Memling, het laatste oordeel. [Gothiek], detail rechterpaneel;
In deze afbeelding kan je al iets bespeuren van de zielelaag, de afschrikwekkende nachtmerrie van de maanlaag, die in het Expressionisme ten volle tot uitdrukking zal komen...
Henri Füssli, De nachtmerrie
Ook in dit schilderij worden de hellemonsters uitgedrukt die als een nachtmerrie uit ons onderbewustzijn tevoorschijn komen, en nachtmerrie en een demonische wezen, waarschijnlijk een Alb, die ons een 'Albtraum' bezorgt...
Vincent van Gogh
1853-90
De sterrennacht - Saint Rémy - 1889 The starry night
Van Gogh wordt gezien als voorloper van het
Expressionisme omdat zijn landschappen niet zozeer de reflectie zijn van zijn
indrukken van de verborgen wereld die in de natuur werkzaam is [zoals bij de
Impressionisten], als wel de uitdrukking van zijn eigen innerlijk vuur dat naar
buiten wordt geprojecteerd op het schilderij.
Ook dit innerlijke vuur laait op uit het wilsgebied in de mens...
Munch als grondlegger van het Expressionisme
Vroeger was de 'maanlaag' in de mens veelal verborgen voor het bewustzijn van de
mens, en in de kunst en muziek kon men deze zielelaag nog niet uitdrukken. De
muziek en de kunst kwamen tevoorschijn uit een gevoelslaag die nog niet was
binnengedrongen in de maanlaag van de mens die in zijn onderbuik leeft...
Maar in de 20e eeuw ging de mensheid 'over de drempel' en kreeg inzicht in 'het
beest' in de mens, in zijn duistere schaduw, zijn boze dubbelganger, wat in zijn
onderbuikgebied leeft, en kon dit dan ook in de kunst gaan uitdrukken.
The Scream - 1893 - Edvard Munch - 1863-1944
Ook in de muziek zien we dat de mens steeds beter gevoelens van angst, dreiging,
wanhoop en ontreddering kon uitdrukking, vooral in de Laatromantische muziek van
bv. Mahler, Bruckner [9e symfonie] Tsjaikowsky [6e symfonie], en Richard Strauss
[bv. Elektra] wat tenslotte uit zou monden in de muziek die direct uit de
zielehel lijkt te komen zoals in Schönbergs '5 orkeststukken' en de opera 'Erwartung'...
De muziek van het Expressionisme van de 2e Weense school.
De schreeuw van Edward Munch
Hierin wordt op indrukwekkende wijze die zielelaag van het onderbewustzijn uitgedrukt, waaruit de angsten, trauma's, en de wanhoop leeft die via de psychoanalyse tevoorschijn kunnen komen...
Angst
De Vampier
James Ensor
Ook in de kunst van Ensor komen we de wereld van het lugubere tegen.
Ensor - 1899 - zelfportret met maskers
Franz Marc
1880-1916
Franz Marc: Tierschicksal - 1912
Mijn favoriete Expressionist is Franz Marc. Dit
is mijn favoriete schilderij van hem [een poster hangt bij mij aan de
muur...]
Ook hij laat in zijn kunst ahw. iets
zien van de irrationele belevingswereld van het dier in de mens. Hij laat ons
echter iets zien waardoor wij de indruk krijgen in de ziel van het dier zelf te
kunnen kijken, hoe een dier vanuit een soort nachtmerrie-achtig droombewustzijn
de wereld zou kunnen ervaren...
In dit dramatische, sterk bewogen en angstaanjagende beeld van het noodlot der
dieren krijgen wij hier een indruk van....
Tegelijkertijd is het ook een typisch schilderij met een sterk explosief mars-karakter,
vooral door al het rood en alle bliksemachtige, puntige, angstaanjagende vormen.
Franz Marc: Pferde und Adler
Veel schilderijen van Marc vind ik echter vooral zeer esthetisch, door de prachtige heldere kleuren en de prachtige vormen. Misschien geeft dit een wat lieflijker droombeeld van de belevingswereld van het dier....
Franz Marc: Rehe im Wald
Een schilderij van een zeldzame schoonheid!
Franz Marc: Traumendes Pferd
Franz Marc: Mandril
Franz Marc: Stallungen
Tirol - 1914
Gazellen - 1913
Schilderij met runderen - 1913
Strijdende vormen - 1914
Over het Expressionisme in de muziek
De tweede Weense school
Ook de componisten van de 2e weense school, die in hun muziek het equivalent van het Expressionisme uitdrukken, kunnen gekarakteriseerd worden vanuit de drieheid van de 3 zielekrachten, aldus:
Denken
Voelen
Willen
[Saturnus, Jupiter, Mercurius] [Venus,
Zon,
Maan] [Mars,
Jupiter, Zon/Leeuw]
Diepzinnige wijsgeren en/of Vaak
jongestorven, feminine Strijdersnaturen, bereiden
geleerden = Saturnus/Jupiter
Venusnaturen; lieflijk, mooi, vaak een nieuwe tijd voor
of humoristen=Mercurius
teer, delicaat, verfijnd, vaak zoals Michelangelo
[Barok],
soms conservatief, worden Italiaans of
affiniteit met Italië Beethoven [Romantiek],
vaak oeroud [bv. Goethe] zoals Mozart,
Vermeer e.a. Schönberg [Modernisme]
[denken - heeft
affiniteit [voelen
heeft affiniteit met
[willen heeft affiniteit met
met het verleden, bv. Bach] het heden] [soms
lichtvoetig] de toekomst!]
Wijsheid,
wetenschap,
thematiek: Liefde [schoonheid] Moed, thematiek: Eer...
Geloofstrouw,
religie;
[de vrouw, de
Madonna]
Heldendom, strijd,
of milde ironie, afstand;
[het Maagdelijke blauw...]
rebellie, vernieuwing,
op zoek naar wetmatig- het
esthetische, levensvreugde, conflicten met gezag;
heden, de orde der dingen charme, gratie,
elegantie;
weerbarstig, grandeur;
bv. Religieuze muziek-Bach Italiaanse charme en
gratie; Politiek, revolutie;
Anton Webern [Saturnus] Alban
Berg
Arnold Schönberg
[strenge orde in
12-toons- De Romanticus van de
2e Weerbarstige strijdersnatuur,
reeksen-muziek; introvert, Weense school,
2 opera's,
vernieuwer; dissonantie;
meditatief, polyfoon, diep-
lyricus, lyrisch vioolconcert, Expressionisme als uitdruk-
zinnig,
intellectueel]
voor jonggestorven meisje; king van
wilsdiepte v.h. 'Es'
Picasso
De dames van Avignon, 1907
Ook bij Picasso kan men expressionistische trekken ontwaren...
Max Ernst - Het Surrealisme
Ook in bepaalde vormen van Surrealisme wordt de
putdeksel van het onderbewustzijn gelicht en komt er een angstaanjagende
nachtmerrie-achtige wereld tevoorschijn van monsters die regelrecht uit de hel
te zijn tevoorschijn gekomen...
The temptation of st. Anthony
Ook de demonen en Hellemonsters die de Heilige Antonius in zijn meditatie
tegenkomt komen uit de nachtmerrie sfeer van het onderbewustzijn....
The eye of silence
Een luguber griezellandschap uit een nachtmerrie lijkt me...
The eye of silence
Een luguber griezellandschap uit een nachtmerrie lijkt me...
Ook een griezelwezen, maar wel met enige humor, lijkt me...
Kandinsky
Het Italiaanse Futurisme
Deze schilderstroming is ook een van mijn
favorieten ! Je bespeurt hierin een enorme marciale kracht, wat mij als Ram
natuurlijk erg aanspreekt ! Ook bij een aantal expressionisten kan je die
marciale energie voelen, zoals ook in Tierschicksal van Marc. Maar hier heeft
het iets heel heroïsch en voortvarends.... Geen nachtmerries uit de hel...
Eerder een positief, optimistisch levensgevoel als van een ram: Een nieuwe lente
breekt aan, we gaan er flink tegenaan !
Het was ahw. het begin van de nieuwe eeuw die vol optimisme tegemoet werd
gezien, ook mede door alle nieuwe mogelijkheden die de techniek de mens zou
bieden...
Het wordt echter ook vaak in het verlengde gezien van het fascisme van Mussolini
en het Marciale heldendom dat daarbij op de proppen kwam...
We vinden de verheerlijking van de techniek, van machines, vliegtuigen, auto's,
electriciteit, eens stemming van revolutie....
Ook deze kunststroming ervan dat de mens van de 20e eeuw in de wilsdiepten was
afgedaald. Ook de muziek van bv. de Sacre van Strawinsky ademt een reusachtige
wilskracht en energie. Ook daar de verheerlijking van de marskrachten van de
nieuwe lente...
Ook in veel Art Deco-kust uit het interbellum ervaren we die sterke heroische
Mars-energie....
In de literatuur vinden we bv. Marsman en Bordewijk in de Nieuwe zakelijkheid
van het Interbellum. het is ook de tijd van het opkomend fascisme, het Nazidom,
Stalinisme.
Ook is er wel een overeenkomst met bv. de stijl van het 2e Goetheanum,en het
kubisme.
Luigi Russolo
Rivolta
De revolutie, 1911
Autodynamisme. / dynamisme van een auto; 1912
Lampi
Mem
Guicomo Balla
Mercurio, 1914
The streetlight
Electrisch licht, het jaar 1909; 1910-11
Dynamic frequences
Tulio Crali
Nose Dive on the city
Duikvlucht boven de stad, 1939
Aeromalen
Severini
Zee en dansen
Terug naar het menu favoriete kunst
naar het volgende menu [16: Saturnale kunst in het Modernisme]
________________________________________________________
Schema van de 7 eeuwen van de 7 kunstgeschiedenisperioden
Hieronder een schema die iets laat zien
van mijn visie op de kunst- en muziekgeschiedenis in samenhang met de
planeten-archetypen, zoals ik dat op deze website en in mijn cursussen 'De
Beeldentaal van de kunst' en 'Kunst- en Muziekgeschiedenis'* naar voren breng:
_____________________________________________________________________________
Het gaat hier om de
1e 7 eeuwen van het 5e na-atlantische cultuurtijdperk, het zg.
Bewustzijns-ziele-tijdperk dat volgens Rudolf Steiner in het jaar 1413 begint,
maar wat zich al in de Late Middeleeuwen, de Gotische periode [rond 1200] begint
voor te bereiden.
In mijn visie wordt iedere eeuw min of meer sterk gekleurd door een
planeten-karakter en alles wat daarmee samenhangt. [natuurlijk zijn er lange
overgangsperiodes]
__________________________________________________________________
eeuw**:
15e
16e
17e
18e
19e
20e
21e
stijlperiode:
Gothiek/ Renais-
Barok Klassi-
Roman- Moder-
Post-
Vroeg-
sance
cisme
tiek
nisme moder-
renaissance
nisme
?
karakter: streng
verheven
groots zonnig
passie
humor dromerig
ascetisch koninklijk
deftig harmonieus
gevoel speels
mysterieus
planeet:
Saturnus Jupiter
Mars Zon
Venus
Mercurius Maan
(Jupiter)
heersende/zich
geestelijke adel grooton-
burgerij burgers
volk
volk,
emanciperende
stand koning dernemers
onderne- kunste-
midden-
vrouwen
klasse:
(koning)
mers naars
stand jeugd
etc.
staatsvorm(en): theocratie aristo- absolu- republiek
republiek demo-
socialis-
cratie tisme
cratie tische
verzorgingsstaat
dominerende
architec- beeld-
schilder-
muziek
poezie en
danskunst levenskunst
kunstvorm:
tuur
houwkunst kunst
en (absoluut)
literatuur tv. cinema
karmakunst
kathedraal
standbeeld reliëfkunst [symfonie] theater,
reclame
kunst in
drama commerciële
dienst
muziek v.h.
leven
Bijvoorbeeld:
Dom
van Michel- Rembrand
Mozart Novalis Nijinsky levenskunste-
Keulen angelo Barokinte- Beethoven Wagner Michael
naar, de taak
rieur
Bronté Jackson van iedere mens
typerende kerk- hofmuziek
ceremoniële concert- salonmuziek Jazz, pop
therapetische
muziek- muziek koormuziek muziek
& muziek, lied,
lyrisch volksmu- muziek, gebruiks-
genres: missen madrigalen opera, ora-
symfonie, pianostuk, ziek, expe- muziek, impro-
motetten ceremoni- torium, con- sonate,
symfonisch rimentele visatorische mu-
ële muziek certen voor kamer-
gedicht, mu- muziek ziek, New age
canzona's academiën muziek,
ziekdrama dansmu- muziek
hofdansen
komische [Wagner] ziek, mtv
opera
________________________________________________________________________________
* In de cursus 'Kunst- en muziekgeschiedenis' veelal zonder theoretische uitleg over de planeten-archetypen, omdat dit een meer algemene cursus is, die ook geschikt is voor mensen zonder interesse in-. of kennis van astrologische symboliek of astrologische archetypen, en spirituele- dan wel antroposofische interessen.
** -Overigens, in mijn visie begint een nieuwe 'eeuw' niet rond een --00
jaartal, maar over het algemeen wordt een nieuwe tijdgeest merkbaar tussen --10
en --20.
De 20e eeuw begon bv. na de 1e wereldoorlog, na 1918. Rond 1900 zaten we nog
midden in de nabloei van de Romantische periode.
De 'nieuwe eeuw' begint meestal na een grote politieke omwenteling.
Bv. : 1413: Eerste ontdekkingsreis van Hendrik de zeevaarder, opbloei van de
kunsten in Italië; Rond 1510: Magelhaes maakt de eerste wereldreis, de Azteken
en Inka's worden door de Spanjaarden verslagen; 1618: Uitbraak 30-jarige oorlog;
1713: Vrede van Utrecht, 1715: Lodewijk de 14e sterft, begin van de Verlichting;
1814: Weens congres, hervorming van Europa, 1815: Napoleon definitief verslagen
bij Waterloo; 1917: Russische revolutie en inmenging VS in de 1e wereldoorlog,
einde supermacht van Engeland, alle keizerrijken zijn ten val gebracht, totale
hervorming van Europa;
Op dit moment leven wij dus nog midden in het Modernisme van de 20e eeuw.
Tussen 2010 en 2020 zal een grote omwenteling plaatsvinden waarna de nieuwe eeuw
kan beginnen met een geheel andere tijdsgeest.
De 7 zielelagen in samenhang met de
planeten:
Saturnus Kruin Geweten Superego ouderdom
Jupiter Hoofd Denken redelijkheid denken 50er
Mars Keel Spreken daadkracht 40er
Zon Hart Voelen Ego = IK voelen 20-40
Venus Bovenbuik Passie verlangen puber
Mercurius
Buik
begeerte
Libido willen
kind
ledematen beweging
speelsheid
Maan
geslacht driften
onderbewuste klein
kind
______________________________________________________
Enige kenmerken van de Planetentypen:
Saturnustype: Ascetische wijsgeer,
kamergeleerde, monnik, onderzoeker
Strenge moralist, integer tot op het bot, religie, wetenschap, trouw, jaloezie
Jupitertype: Wijze leider,
koning, orde, wetten, beschaving, verheven
Autoritair, arrogant, hoogmoedig, hoopvol, logisch denken, hoge heren
Marstype: Doener, willer,
strijder, ondernemer, held, stoere macho
Toorn, daadkracht, grote mond, ijzeren wil, leger, standvastig, moedig
Zonnetype: Stralend charisma,
vriend, redder in nood, held, evenwichtig
gerechtigheid, traagheid, modelburger, zonnig, vrolijk, de gelijke, de broeder
Venustype: Verliefde
kunstenaarsziel, het mooie meisje, passie, verlangen
lief, gulzig, gevoelsextremen, schoonheid, mystiek, ontvangend, kunstzin
Mercuriustype: Speels, vlot,
snel, humor, beweeglijk, nieuwsgierig, flitsend
snel associatief denken, intelligentie, dans, sport, hebzucht, uitgekookt,
charme
Maantype: Dagdromer, passieve
levensgenieter, stemmingswisselingen, lust
wellust, voorzichtigheid, libido, sex, eten-drinken, luieren, grillig,
meeloper