14/ Mercurius:
Humor en Modernisme /
Mercurial artforms and Modernism
Terug naar het menu favoriete kunst
naar het volgende menu [15: Expressionisme, Fr. Marc, Surrealisme]
Hermes [Mercurius]
Ondersubmenu 6:
Het mercuriale in de kunstgeschiedenis van de Renaissance tot de 20e
eeuw
Bologna: Mercury
Verder naar
Ondersubmenu 7:
De betekenis van het dier in de kunst
Mercuriale kunst uit de
Renaissance
Breughel: The battle about
money
Leonardo - karikaturen
Zoals elders beschreven was Leonardo van de grote 3 meer de denkersnatuur. Maar denkers-naturen heb je in 2 soorten, namelijk de meer diepzinnig-Saturnale [bv. Bach en Rembrand] en de meer humoristisch-mercuriale [Molière en Haydn]. Wanneer iemand echter sterk vanuit het denken de wereld bekijkt, en meer naar het Jupiter-Saturnus-achtige element neigt, kan dat ook betekenen dat hij de andere kant, het Mercuriale toch ook in zich heeft [zelfs Bach schreef de 'Koffie-cantate'...] . Dat is nu ook met Leonardo het geval. Hij tekende ook veel karikaturen, van allerlei types die hij op zijn wandeling observeerde. Het spreekt natuurlijk vanzelf dat het daar weer vooral om lelijke mensen ging, om allerlei grofbesnaarde volkstypes..
Arcimboldo
Arcimboldo schilderde allerlei
soorten planten, groenten en fruit in de vorm van mensengezichten. Dat is nu een
typerend soort humoristische, mercuriale kunst. Het mercuriustype is ook zeer
inventief en zeer intelligent. Het heeft een enorm associatievermogen, en zijn
fantasie en originaliteit kent geen grenzen. Ook over de ongekende fantasie en inventiviteit
en de enorme onuitputtelijke energie en dynamiek van kinderen kan men zich
blijven verbazen.
Dit soort kunst is erg knap gemaakt en grappig en origineel
gevonden, maar de vraagt blijft voor mij natuurlijk: Moeten we dit nou mooi
vinden? Wilt u dit ook bij u thuis aan de muur hebben hangen?
De 17e eeuw
Jupiter en Mercurius - Hoge Heren en
Bedienden
Het Mercuriale is verbonden met de lagere klassen, het volk. Daar leeft humor.
De Jupiterklasse is die van de
hoge heren, daar leeft ernst en waardigheid.
Zeus wordt omringd door de
vliegensvlugge Hermes, een soort hofnar van een koning... De hoge heren hebben
het lagere volk om zich heen in de vorm van bedienden ed. In toneelstukken en
opera's zijn deze vaak het humoristische element. Denk aan bv. 'Le Nozze di
Figaro' van Mozart. Over hoe bedienden de hoge heren bij de neus nemen...
Jan Steen - kinderen en volkstaferelen
Indien kunstenaars mercuriale humor laten zien is het lagere volk, maar ook vaak lagere school-kinderen [Mercuriusleeftijd] het onderwerp, zoals in de schilderijen van Jan Steen hieronder...
De schoolklas, kinderen in de Mercuriusleeftijd, druk en speels en altijd bezig...
Sint Nicolaas avond.... Een kinderfeest, de kindertjes krijgen speelgoed om te leuk kunnen spelen, bij uitstek een mercuriale bezigheid...
The droll farm
De mercuriale drukte, vrolijkheid, humor en gezelligheid die men vaak aantreft bij het volk, de mercurius-klasse.
The merry family
Wie Alten sungen
Barok
In de Barokkunst komt het
mercuriale, beweeglijke element wel heel nadrukkelijk naar voren in de
decoraties van de binnenzijde van kerken en kastelen.
Rubens: The Fall of Icarus
Ook de schilderkunst kan heel druk en beweeglijk zijn, maar in dit geval nog
verbonden met een soort theatrale barokke pathos en bombast, wel druk, maar nog
niet zo luchtig...
Rond 1600 vinden we in de Romeinse Barok nog de Jupiter-Mars-achtige
monumentaliteit die in de Renaissance ontstaan was. Maar het baldakijn van
Bernini is alreeds typisch mercuriaal zoals we dat in de Barokkunst vinden in
haar beweeglijkheid.....
Maar in de loop der tijd zien we dat die monumentaliteit minder wordt en het speelse, beweeglijke element toeneemt, wat dan zijn hoogtepunt bereikt in de 18e eeuwse Rococo-kunst. [Linderhof, dit is overigens een voorbeeld van Neo-rococo]
De Rococo
Rococo: Paleis 'Zonder zorg'
uit Potsdam in het mercuriale geel en met vrolijke Bacchanten uit het gevolg van de god van
de wijn [waar ook de satyrs rondhuppelen...]...
In de Rococo zien we niet meer de Barokke monumentaliteit, maar alleen nog de humor, de speelsheid, het plezier, de babyengeltjes, ofwel de Cherubijntjes, witte kerkjes, een en al luchtigheid en speelsheid...
In de kunst van de Rococo komen we nu bij uitstek het speelse, kinderlijke, mercuriale element tegen.
De vrolijke baby-engeltjes, de porcelijnen beeldjes van vrolijke herders en herderinnetjes ed.
Opmerkelijk is het ook nu weer dat men overal waar op een bepaalde manier het mercuriale element tevoorschijn komt die ten koste lijkt te gaan van het esthetische, want er zijn erg veel mensen die de drukke ornamentiek van de Barok en de Rococo, en de kitscherige zoetelijkheid van de Rococo verafschuwen....
Deze afzichtelijke, smakeloze Rococoklok lijkt mij wel het summum van Rococo-achtige humor...
Antoine Watteau, 1684-1721, was een wegbereider voor de Rococostijl; We zien vrolijke, gezellige tafereeltjes....
The Swing. De 18e eeuwse Rococo vertoont veel vrolijke en mercuriale trekjes. De speeldrift in de speeltuin, een dame op een schommel wier schoen wegvliegt, -als dat nou geen grap is....
Het Chinese theehuisje in
Potsdam, typische vorm van Rococo, met de Mercuriuskleur geel. Het is ook niet
groot, want Mercurius hoort bij het kleine...
En de chineesjes zitten hier
heel gezellig thee te drinken....
Een vrolijk Rococo-schilderij
De 18e eeuw
Jupiter en Mercurius - Hoge Heren en Bedienden - Haydn
Het Mercuriale is verbonden met
de lagere klassen, het volk. Daar leeft humor. De Jupiterklasse is die van de
hoge heren, daar leeft ernst en waardigheid. Zeus wordt omringd door de
vliegensvlugge Hermes, een soort hofnar van een koning... De hoge heren hebben
het lagere volk om zich heen in de vorm van bedienden ed. In toneelstukken en
opera's zijn deze vaak het humoristische element. Denk aan bv. 'Le Nozze di
Figaro' van Mozart. Over hoe bedienden de hoge heren bij de neus nemen...
Grappig is het feit dat Haydn, volgens Zagwijn een Mercuriustype met veel
humor, de laatste grote componist in de 'mercurius-positie' van 'bediende' van
de hoge heren was. De hofcomponist had een soort status vergelijkbaar met de
stalknecht... Typerend voor Haydn was dat hij door middel van humor op tactvolle
wijze aan de hoge heren, de hoogwaardigheidsbekleders bepaalde dingen kon
duidelijk maken, zoals bij de Afscheids-symfonie. De orkestleden wilden
eindelijk eens op vakantie, maar de vorst liet hen niet gaan. In de finale van
deze symfonie gaan de orkestleden een voor een weg, nemen afscheid tot er nog 2
instrumenten over zijn. Op deze wijze maakte Haydn op tactvolle wijze aan zijn
vorst duidelijk dat het toch de hoogste tijd was om afscheid te nemen...
Klassieke muziek
In de muziek van de Rococo en
de Weense Klassieken, Mozart en Haydn treffen we evenzeer veel mercuriale humor
aan. In de symfonieën van Haydn, in de opera's, pianosonates en symfonieën van
Mozart. Deze toename van luchtigheid had eveneer weer te maken met de
emancipatie van het volk, de emancipatie van de burgerij, de middenstand. De
barokmuziek, zoals die van Bach ervoer men bv. als zwaar, ingewikkeld en
conservatief. Men wilde meer luchtige, vrolijke en ook eenvoudiger muziek
horen.
Veel muziek in D groot is mercuriaal [de D is de mercuriustoon, D groot hoort
bij Tweelingen] zoals de finale van Beethovens 2e symfonie, veel
Mozart-symfonieën en de Ouvertüre 'Le Nozze di Figari'.
De muziek van de Romantische periode - het scherzo
De Romantische periode en de heroische periode rond 1800 kenmerken zich niet zo erg door veel humor. Beethovens muziek is veel zwaarder en massiever als van Mozart en Haydn. Hij anticipeert de Romantische periode.
Wel brengt Beethoven een nieuw
genre in de symfonie: Het scherzo. Dat is het Mercuriale deel, meestal in een
lichtvoetige snelle 3/4-maat. Het vertegenwoordigt het element van de humor.
Maar heel vaak is dat in de symfonie 'galgenhumor', de ironie van het noodlot
wat in deel 1 wordt uitgebeeld....
Mahler en de scherzificering van de symfonie
In de muziek van Mahler zien we een overgang van de romantische Venus-esthetiek naar de 20e eeuwse Mercurius-esthetiek...
De stijl van zijn symfonieën ondergaat a.h.w. een 'scherzificering'.
Niet alleen in het scherzo maar in de gehele symfonie krijgt een burlesk,
parodistisch en satirisch karakter. Bv. het 1e deel uit de 7e symfonie is wat
betreft wel erg extreem. Ook is zijn muziek zeer polyfoon, gecompliceerd en
intelligent gecomponeerd, wat evenzeer mercuriale kenmerken zijn. Wat niet wil
zeggen dat zijn stijl per definitie erg esthetisch is. In zijn instrumentatie
streeft hij bv. veel extreme effecten na, zoals trillertjes in de koperblazers
wat een komisch effect heeft, maar niet erg mooi en smaakvol... Eerder
smakeloos in zijn groteskheid... Maar dat was dan wellicht ook wat Mahler
wilde uitdrukken.
Mahler was een cynicus die een hekel had aan de gewone burgerman en alle schijnheiligheid
en huichelarij die daar leefde.
Door de 'scherzificering' van zijn stijl is Mahler eigenlijk de wegbereider
voor de muziek van het Neoklassicisme van Strawinsky die daarin nog verder gaat,
en van het parodistische element een basisstijl maakt voor veel 20e eeuwse
muziek, zoals Satie, de Group des six, Prokofief, Francaix, Sjostakowitsj,
Schnittke en vele anderen
.
Verder naar
Ondersubmenu 7:
De betekenis van het dier in de kunst
Terug naar het menu favoriete kunst
naar het volgende menu [15: Expressionisme, Fr. Marc, Surrealisme]
__________________________________________________________
Schema van de 7 eeuwen van de 7 kunstgeschiedenisperioden
Hieronder een schema die iets laat zien
van mijn visie op de kunst- en muziekgeschiedenis in samenhang met de
planeten-archetypen, zoals ik dat op deze website en in mijn cursussen 'De
Beeldentaal van de kunst' en 'Kunst- en Muziekgeschiedenis'* naar voren breng:
_____________________________________________________________________________
Het gaat hier om de
1e 7 eeuwen van het 5e na-atlantische cultuurtijdperk, het zg.
Bewustzijns-ziele-tijdperk dat volgens Rudolf Steiner in het jaar 1413 begint,
maar wat zich al in de Late Middeleeuwen, de Gotische periode [rond 1200] begint
voor te bereiden.
In mijn visie wordt iedere eeuw min of meer sterk gekleurd door een
planeten-karakter en alles wat daarmee samenhangt. [natuurlijk zijn er lange
overgangsperiodes]
__________________________________________________________________
eeuw**:
15e
16e
17e
18e
19e
20e
21e
stijlperiode:
Gothiek/ Renais-
Barok Klassi-
Roman- Moder-
Post-
Vroeg-
sance
cisme
tiek
nisme moder-
renaissance
nisme
?
karakter: streng
verheven
groots zonnig
passie
humor dromerig
ascetisch koninklijk
deftig harmonieus
gevoel speels
mysterieus
planeet:
Saturnus Jupiter
Mars Zon
Venus
Mercurius Maan
(Jupiter)
heersende/zich
geestelijke adel grooton-
burgerij burgers
volk
volk,
emanciperende
stand koning dernemers
onderne- kunste-
midden-
vrouwen
klasse:
(koning)
mers naars
stand jeugd
etc.
staatsvorm(en): theocratie aristo- absolu- republiek
republiek demo-
socialis-
cratie tisme
cratie tische
verzorgingsstaat
dominerende
architec- beeld-
schilder-
muziek
poezie en
danskunst levenskunst
kunstvorm:
tuur
houwkunst kunst
en (absoluut)
literatuur tv. cinema
karmakunst
kathedraal
standbeeld reliëfkunst [symfonie] theater,
reclame
kunst in
drama commerciële
dienst
muziek v.h.
leven
Bijvoorbeeld:
Dom
van Michel- Rembrand
Mozart Novalis Nijinsky levenskunste-
Keulen angelo Barokinte- Beethoven Wagner Michael
naar, de taak
rieur
Brontë Jackson van iedere mens
typerende kerk- hofmuziek
ceremoniële concert- salonmuziek Jazz, pop
therapetische
muziek- muziek koormuziek muziek
& muziek, lied,
lyrisch volksmu- muziek, gebruiks-
genres: missen madrigalen opera, ora-
symfonie, pianostuk, ziek, expe- muziek, impro-
motetten ceremoni- torium, con- sonate,
symfonisch rimentele visatorische mu-
?le muziek certen voor kamer-
gedicht, mu- muziek ziek, New age
canzona's academiën muziek,
ziekdrama dansmu- muziek
hofdansen
komische [Wagner] ziek, mtv
opera
________________________________________________________________________________
* In de cursus 'Kunst- en muziekgeschiedenis' veelal zonder theoretische uitleg over de planeten-archetypen, omdat dit een meer algemene cursus is, die ook geschikt is voor mensen zonder interesse in-. of kennis van astrologische symboliek of astrologische archetypen, en spirituele- dan wel antroposofische interessen.
** -Overigens, in mijn visie begint een nieuwe 'eeuw' niet rond een --00
jaartal, maar over het algemeen wordt een nieuwe tijdgeest merkbaar tussen --10
en --20.
De 20e eeuw begon bv. na de 1e wereldoorlog, na 1918. Rond 1900 zaten we nog
midden in de nabloei van de Romantische periode.
De 'nieuwe eeuw' begint meestal na een grote politieke omwenteling.
Bv. : 1413: Eerste ontdekkingsreis van Hendrik de zeevaarder, opbloei van de
kunsten in Italië; Rond 1510: Magelhaes maakt de eerste wereldreis, de Azteken
en Inka's worden door de Spanjaarden verslagen; 1618: Uitbraak 30-jarige oorlog;
1713: Vrede van Utrecht, 1715: Lodewijk de 14e sterft, begin van de Verlichting;
1814: Weens congres, hervorming van Europa, 1815: Napoleon definitief verslagen
bij Waterloo; 1917: Russische revolutie en inmenging VS in de 1e wereldoorlog,
einde supermacht van Engeland, alle keizerrijken zijn ten val gebracht, totale
hervorming van Europa;
Op dit moment leven wij dus nog midden in het Modernisme van de 20e eeuw.
Tussen 2010 en 2020 zal een grote omwenteling plaatsvinden waarna de nieuwe eeuw
kan beginnen met een geheel andere tijdsgeest.
De 7 zielelagen in samenhang met de
planeten:
Saturnus Kruin Geweten Superego ouderdom
Jupiter Hoofd Denken redelijkheid denken 50er
Mars Keel Spreken daadkracht 40er
Zon Hart Voelen Ego = IK voelen 20-40
Venus Bovenbuik Passie verlangen puber
Mercurius
Buik
begeerte
Libido willen
kind
ledematen beweging
speelsheid
Maan
geslacht driften
onderbewuste klein
kind
______________________________________________________
Enige kenmerken van de Planetentypen:
Saturnustype: Ascetische wijsgeer,
kamergeleerde, monnik, onderzoeker
Strenge moralist, integer tot op het bot, religie, wetenschap, trouw, jaloezie
Jupitertype: Wijze leider,
koning, orde, wetten, beschaving, verheven
Autoritair, arrogant, hoogmoedig, hoopvol, logisch denken, hoge heren
Marstype: Doener, willer,
strijder, ondernemer, held, stoere macho
Toorn, daadkracht, grote mond, ijzeren wil, leger, standvastig, moedig
Zonnetype: Stralend charisma,
vriend, redder in nood, held, evenwichtig
gerechtigheid, traagheid, modelburger, zonnig, vrolijk, de gelijke, de broeder
Venustype: Verliefde
kunstenaarsziel, het mooie meisje, passie, verlangen
lief, gulzig, gevoelsextremen, schoonheid, mystiek, ontvangend, kunstzin
Mercuriustype: Speels, vlot,
snel, humor, beweeglijk, nieuwsgierig, flitsend
snel associatief denken, intelligentie, dans, sport, hebzucht, uitgekookt,
charme
Maantype: Dagdromer, passieve
levensgenieter, stemmingswisselingen, lust
wellust, voorzichtigheid, libido, sex, eten-drinken, luieren, grillig,
meeloper
_________________________________________________